Koelak
.svg)
Koelakke (Russies: кула́к, letterlik "vuis", oordragtelik "vrekkig") was welgestelde boere in die Russiese Ryk en die vroeë Sowjetunie wat aansienlike grond — gewoonlik meer as 3 hektaar — besit het. Die term het in die 19de eeu as 'n smalende benaming vir ryker boere wat by geldlening en handel betrokke was, ontstaan en het later onder Sowjet-bewind 'n politieke kategorie geword.
Tydens die dekoelakisering van 1929–1933 het die regering van Josef Stalin die koelakke as 'n klas probeer uitwis. Honderdduisende is na die Goelag of na afgeleë gebiede soos die Oeral en Kasakstan gedeporteer, en hul lewende hawe en grond is by kollektiewe plase ingesluit. Die veldtog het saamgeval met die hongersnood van 1932–1933, wat miljoene se lewens geëis het.
Etimologie
[wysig | wysig bron]Die woord koelak kom van die Russiese кулак, wat letterlik "vuis" beteken en figuurlik op 'n vrekkige of suinige persoon dui. Dit het oorspronklik verwys na iemand wat sy besittings stewig in sy hand vasdruk en niks aan ander uitleen sonder voordeel nie.
Voor-rewolusionêre tydperk
[wysig | wysig bron]In 19de-eeuse Rusland was koelakke welvarende boere wat grond besit en lenings aan armer boere uitgereik het. Tsaristiese amptenare en intellektuele was deurgaans skepties oor hul rol. Regter Anatoli Konj het hulle met woekeraars vergelyk en aangevoer dat hulle hulpbronne uitbuit eerder as om deur arbeid aan die grond verbonde te wees.
Goewerneur Iwan Kosjko het opgemerk dat koelakke "voordeel getrek het uit die ondoeltreffendheid van die staatsbanke ten platteland ná die afskaffing van lyfeienskap" en armer boere tot roofsugtige lenings gedwing het. Hy het beraam dat ongeveer die helfte van Rusland se 90 miljoen boere by sodanige uitbuitende leningsverhoudings betrokke was, en dat koelakke jaarliks ongeveer 500 miljoen roebel daaruit verdien het.
Die Stolypin-hervormings (1906–1914) het die opkoms van die koelak-klas onbedoeld versterk deur boere toe te laat om grond op krediet te bekom. Teen 1912 het ongeveer 16% van die boere meer as 3 hektaar per gesinslid besit, en alhoewel hulle slegs sowat 20% van die landelike bevolking uitgemaak het, het hulle byna die helfte van die bemarkbare graan geproduseer.
Sowjet-kategorisering
[wysig | wysig bron]Sowjet-owerhede het die boere in drie breë klasse verdeel:
- Bednjak (бедняк) — arm boere
- Serednjak (середняк) — middelinkomste-boere
- Koelak (кулак) — meer welvarende boere met groter besittings
Daarby is grondlose landbouwerkers as batrak (батрак) bestempel.
Die definisie het omstrede gebly. Die historikus Robert Conquest het opgemerk dat boere met "'n paar koeie of vyf of ses akker meer as hul bure" as koelakke geklassifiseer is, ondanks hul beskeie omstandighede.
Tydperk 1917–1918
[wysig | wysig bron]Ná die Oktoberrewolusie van 1917 was sowel boere as amptenare onseker oor die presiese definisie van 'n koelak. Die Bolsjewiste het slegs die batrak en bednjak as ekonomies produktief beskou; die serednjak is as "onbetroubare, weifelende bondgenote" geag, terwyl die koelakke as klassevyande geïdentifiseer is.
In Augustus 1918 het Wladimir Lenin sy berugte direktief uitgevaardig: "Hang (hang sonder versuim, sodat die mense dit kan sien) nie minder as honderd bekende koelakke nie." Lenin het hierdie reaksie geregverdig deur na 258 boere-opstande in 1918 te verwys, en hy het koelakke beskryf as "bloedsuiers, vampiere, plunderaars van die volk", en aangevoer dat óf "die koelakke groot getalle werkers vermoor, óf die werkers die opstand genadeloos onderdruk".
Dekoelakisering
[wysig | wysig bron]- Die hoofartikel vir hierdie afdeling is: Dekoelakisering.
In Julie 1929 het Stalin verklaar: "Ons het nou die geleentheid om 'n vasberade aanval op die koelakke uit te voer, hul weerstand te breek en hulle as 'n klas uit te skakel." Op 30 Januarie 1930 het die Politburo die ontbinding van die koelakke as klas goedgekeur en drie maatreëls vir hul "likwidasie" gemagtig:
- verbanning na die Goelag;
- hervestiging in afgeleë streke (die Oeral, Kasakstan, Siberië);
- verskuiwing binne hul eie provinsie.
Klassifikasiekriteria
[wysig | wysig bron]'n Dekreet van Mei 1929 het die identifikasie van koelakke geformaliseer aan die hand van:
- permanente diens van betaalde arbeiders;
- besit van meulens, roomerye of gemotoriseerde toerusting;
- sistematiese verhuring van toerusting;
- betrokkenheid by handel, geldlening of kommersiële tussenhandel.
Teen 1930 het plaaslike owerhede die diskresie verkry om hierdie kriteria volgens streeksomstandighede uit te brei, sodat die etiket "koelak" dikwels willekeurig op enige boer wat kollektivisering teengestaan het, toegepas is.
Menslike tol
[wysig | wysig bron]Die veldtog het verwoestende gevolge gehad. Boere het lewende hawe geslag eerder as om dit aan die kollektiewe plase af te staan: die Sowjet-Partykongres het berig dat 26,6 miljoen beeste en 63,4 miljoen skape vroeg in 1930 verlore gegaan het. Owerhede het "kwaadwillige slagting" as 'n vorm van weerstand vervolg.
Tussen 1929 en 1933 is graankwotas kunsmatig verhoog. Historici dokumenteer dat soekers ysterstawe in die grond gesteek het op soek na verborge graanvoorrade, en dat die uitgehongerde bevolking "muise, rotte, mossies, miere, erdwurms" geëet en "bene tot meel gemaal het, en dieselfde gedoen het met leer en skoensole".
Aktiviste van die Party wat aan die deportasies deelgeneem het, het kognitiewe dissonansie ervaar. Sowjet-dissident Lew Kopelew het die regverdiging soos volg verwoord: "Ons het historiese noodsaak besef. Ons het ons rewolusionêre plig vervul. Ons het graan vir die sosialistiese vaderland verkry."
Sterftesyfers
[wysig | wysig bron]Ramings van die sterftetal verskil aansienlik:
- Aleksandr Solzhenitsyn het tot ses miljoen sterftes voorgestel;
- Sowjet-argiewe dui aan dat 1 803 392 mense in 1930–1931 na arbeidskampe gestuur is;
- Ongeveer 389 521 koelakke en hul familielede het van 1932 tot 1940 in die kampe gesterf;
- Tydens die Groot Suiwering (laat 1930's) het 669 929 voormalige koelakke arrestasie in die gesig gestaar, met 376 202 teregstellings.
Die hongersnood van 1932–1933 het miljoene se lewens geëis. Akademiese debat duur voort oor die vraag of die dekoelakisering opsetlike volksmoord uitgemaak het en of dit 'n katastrofale gevolg van beleid was.
Nalatenskap
[wysig | wysig bron]Die dekoelakiseringsveldtog verteenwoordig een van Stalin se grootste sosiaal-ingenieurswese-inisiatiewe. Dit het die Sowjet-landbou ingrypend deur middel van kollektivisering herstruktureer en onafhanklike boereeienaarskap as ekonomiese kategorie uitgewis. Die woord koelak is in latere Sowjet-propaganda gebruik om enige vorm van weerstand teen kollektivisering te brandmerk, en het tot vandag toe 'n verwysingspunt in debatte oor klassemoord en volksmoord gebly.
Sien ook
[wysig | wysig bron]Verwysings
[wysig | wysig bron]Bronne
[wysig | wysig bron]- Conquest, Robert (1986). The Harvest of Sorrow: Soviet Collectivization and the Terror-Famine. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-504054-8.
- Fitzpatrick, Sheila (1994). Stalin's Peasants: Resistance and Survival in the Russian Village after Collectivization. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-510459-2.
- Viola, Lynne (2007). The Unknown Gulag: The Lost World of Stalin's Special Settlements. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-518769-4.